Ulusal Eğitim Bakanlığı’na (MEB) atanmasının üzerinden 8 ay geçmeden öncelik verdiği alanlarda sıkıntıları sessiz bir biçimde birer birer çözen ve değerli adımlar atan Bakan Mahmut Özer’in yük verdiği alanlardan bir adedini de mesleksel eğitimin güçlendirmesi oluşturuyor. Bu hususta hem mesleksel ve teknik Anadolu liseleri hem de mesleksel eğitim merkezlerinde çok kıymetli dönüşümler yaşanıyor. Ankara’da birlikte ziyaret ettiğimiz meslek lisesinde de bu dönüşümü yakından görebilme imkânımız olmuştu. MEB, son vakitlerde bilhassa çıraklık, kalfalık ve ustalık eğitiminin verildiği ve küçük ve orta ölçekli işletmelerde değerli insan kaynağı muhtaçlığını karşılayan Mesleksel Eğitim Merkezleri’nin görünürlüğünü artırmaya ve kapasitesini güçlendirmeye odaklandı. Bakan Özer, meslek liselerinin dönüşüm sürecini AKŞAM’a anlattı:
KESİMDEN BÜYÜK DAYANAK
Eğitim sistemimizde mesleksel eğitim yıllardan beri kıymetli bir sorun alanını oluşturuyordu. Kısa müddette değerli bir ivme yakalandı. Nasıl başardınız bu dönüşümü?
Türkiye’de mesleksel eğitimin bir sorun olarak öne çıkmasını bildiğiniz üzere 1999 yılında yürürlüğe giren ve on yılın üzerinde yürürlükte kalan katsayı uygulaması tetikledi. Katsayı uygulaması kaldırıldıktan sonra bakanlık bu sorunun yol açtığı hasarları çözmek için yıllardan beri çok kıymetli adımlar attı. Bizim burada yaptığımız en değerli değişiklik, idare modelinde gerçekleşti. Mesleksel eğitim işgücü piyasasına insan kaynağı yetiştiriyor. Münasebetiyle, meslek lisesi mezunlarını istihdam eden kesim temsilcileri ile eğitim süreçlerini birlikte direktörüz lazım. Aksi durumda maharet uyumsuzlukları ortaya çıktığı üzere arz-talep istikrarını de rasyonel bir tabana oturtmanız mümkün değil. Yeni idare modelinde, her bir meslek alanında bölüm temsilcileri ile müfredatı birlikte ve daima bir formda güncelliyoruz. Öğrencilerin işletmelerde maharet eğitimlerini ve öğretmenlerin işbaşı ve mesleksel gelişim eğitimlerini artık birlikte planlıyoruz. Dal temsilcileri artık mesleksel eğitim planlamasına ve süreç idaresine etkin katılıyor. Bu yeni idare yaklaşımı mesleksel eğitimin kalitesinin daima uygunlaşmasını sağladı ve öğrencilerin mesleksel eğitime yönelimlerini artırdı.
ÜRETİME 1,5 MİLYAR TL KATKI
Meslek liselerinde üretim kapasitesi de daima artıyor. Üretimin yararı ne meslek liseleri için?
En değerlisi öğrenciler yaparak, üreterek öğreniyorlar. Böylelikle, eğitimin kalitesi artıyor ve gerekli maharetlerin kazanılması ve kalıcı kılınması kolaylaşıyor. Öteki taraftan, işgücü piyasasının talep ettiği bu marifetleri üretim yoluyla kazanarak mezun olan öğrencilerin istihdam edilebilirlikleri de artıyor. Bu kazanımlara ek olarak dolaylı kazanımlara da yol açıyor. Örneğin, öğrenciler üretime yaptıkları katkı ölçüsünde gelirden taban fiyat kadar hisse alabiliyorlar. 2021 yılında meslek lisesi öğrencileri yaklaşık 52 milyon TL üretimden hisse aldılar. Üretim kapasitesinin artması Bakanlığımızın gereksinim duyduğu eser ve hizmetlerin teminini de kolaylaştırıyor. Bakanlık olarak gereksinimlerimizi süratli bir formda temin edebiliyoruz. Yalnızca meslek liselerinin değil başka okul tiplerimizin öğretim malzemesi gereksinimlerini artık bu üretimden karşılıyoruz. Ve her geçen güç üretim kapasitesi artıyor. Bir karşılaştırma yapacak olursak 2018 yılında üretimden elde edilen gelir 200 milyon TL bandındaydı. 2021 yılını 1 milyar 162 milyon TL’lik üretim ile kapattık. 2022 yılında amacımız 1,5 milyar TL gelir elde etmek. Bu mevzuda da başarılı bir süreç yönetiyoruz. 2022 yılının birinci üç ayında gelirler toplamı 2021 yılındakine nazaran %225 artarak yaklaşık 334 milyon TL’ye yükseldi. Hasebiyle, 2022 yılı sonunda 1,5 milyar TL gelir amacını aşabiliriz.
103 ESERİN TESCİLİ ALINDI
Başka taraftan meslek liselerinden patent haberleri yurtdışı ihracat haberleri gelmeye başladı. Bu da mı planlanan bir süreçti?
Elbette. Büyüyen ve çeşitliliği giderek artan bu üretim kapasitesine fikri mülkiyet kültürünü enjekte ederek yeni bir dönüşümü başlattık. Farklı vilayetlerde meslek liselerinde kurduğumuz 53 AR-GE merkezinde artık patent, yararlı model, marka ve tasarım eserleri geliştiriliyor ve tescili alınıyor. 2021 yılında 2 patent, 51 marka, 19 yararlı model ve 31 tasarım olmak üzere 103 eserin tescilini aldık. 2022 yılında fikri mülkiyet müracaat sayısı 3 kat arttı ve 1250’ye ulaştı. Birinci değerlendirmeler sonrasında 60 eserin tescili alındı. Her geçen gün bu kapsamdaki tescilli eser sayısı arttığı üzere bu eserlerin ticarileşmesinin yolları aranıyor. Meslek liseleri bu eserlerini ihraç etmeye başladı. Artık meslek liselerinde yeni bir muvaffakiyet öyküsü yazılıyor.
GENÇ İŞSİZLİĞİ AZALTIYOR
Meslek liselerinin yanında bir de Mesleksel Eğitim Merkezleri var. İşgücü piyasasının çırak, kalfa ve usta gereksinimi bu merkezlerden karşılanıyor. Burada da çok değerli bir dönüşüm gerçekleşti. Ne yaptınız?
Mesleksel eğitim merkezleri Almanya’daki dual mesleksel eğitimin ülkemizdeki karşılığı. Ayrıyeten, klâsik çıraklık, kalfalık ve ustalık eğitiminin de devamı. Öğrenciler haftada bir gün okulda eğitim alırken öbür günlerin tamamında işletmede uygulamalı eğitim alıyorlar. Üç yılın sonunda kalfa, dört yılın sonunda da usta olarak mezun oluyorlar. Bu merkezlere kayıt yaptırabilmek için ortaokul mezunu olmak kâfi, yaş sınırlaması da yok. Hasebiyle, ülkemizde genç işsizliğini azaltmada çok değerli bir enstrüman olarak kullanılabilme potansiyeli var. Bu potansiyeli kullanabilmek için iki değerli adım attık. Öncelikle, ortaokul sonrasında dört yıllık eğitim olmasına karşın buradaki mezunların lise diploması hakkı yoktu. Bu bahiste bir uygunlaştırma yaparak mezunların lise diploması alabilmelerini kolaylaştıran esnek bir yapı kurduk.
ÖĞRENCİ SAYISI ARTTI
Bu uygunlaştırma sonrası Mesleksel Eğitim Merkezleri’ndeki öğrenci sayısı 80 binli düzeylerinden 160 bine yükseldi. İkinci adım olarak 3308 sayılı Mesleksel Eğitim Kanunu’nda değerli değişiklikler yaparak Mesleksel Eğitim Merkezleri’ni hem patronlar hem de öğrenciler için cazip hale getirdik. Bu merkezlere devam eden öğrencilerin her ay aldıkları minimum fiyatın %30’u kadar fiyatta patron hissesi kaldırıldı ve tamamı devlet tarafından ödenmeye başlandı. Ayrıyeten, üçüncü yılın sonunda kalfa olanların aldıkları taban fiyatın %30’u kadar fiyat de güzelleştirilerek %50’ye çıkarıldı. Ayrıyeten, öğrenciler evvelden olduğu üzere iş kazaları ve meslek hastalıklarına karşı da sigortalanıyorlar. 25 Aralık 2021 tarihinde yürürlüğe giren bu değişiklikler sonrası Mesleksel Eğitim Merkezleri’nde kıymetli bir dönüşüm başladı. Üç ay üzere kısa müddette öğrenci sayısı 160 binden yaklaşık %183’lik artışla 450 bine yükseldi. Amacımız 2022 yılı sonuna kadar 1 milyon gencimizin bu imkândan yararlanması. Dört ay üzere kısa müddette maksadın %45’ini gerçekleştirmiş olduk.
19 YAŞ ÜSTÜNDEN AĞIR İLGİ
Mesleksel Eğitim Merkezleri’ne kayıt yaptırmak için yaş sınırlaması olmadığını belirtmiştiniz. Bu artışlarda kayıt yaptıranların yaş dağılımları nasıl?
450 bin öğrencinin 191 bini 18 yaş altı iken 259 bini 19 yaş üstü. Hasebiyle, yeni dönüşümde öğrenci tartısı yetişkinlerden oluşuyor. Bu da bu dönüşümün ülkemizde genç işsizliği azaltmada ne kadar fonksiyonel olacağını gösteriyor. Böylelikle ülkemizde OECD ülkelerine nazaran yüksek olan ne eğitimde ne istihdamda (NEET) olan genç oranı da giderek düşecektir.
75 BİN GENÇ EĞİTİM ALIYOR
Öbür lise mezunları yahut üniversite mezunları için mesleksel eğitim üzerinden istihdam edilebilirliklerini artıracak yeni bir modelden bahsediyordunuz. Bu mevzuda bir gelişme oldu mu?
Bu mevzuda da bir yeni açılım daha yaptık. Bilhassa lise ve üstü düzeyde eğitimini tamamlamış gençlerin istemeleri durumunda yeni maharetler elde ederek işgücü piyasasına geçişlerini kolaylaştıran mesleksel eğitim merkezi tamamlama programı geliştirdik. Bu gençlerimiz 6-8 ay üzere kısa periyodik eğitim alarak programı tamamlıyorlar. Bu eğitim sürecinde minimum fiyatın %30’u fiyattan yararlandıkları üzere iş kazaları ve meslek hastalıklarına karşı da sigortalanıyorlar. Başarılı olanlar mesleksel eğitim merkezlerinin tüm haklarına sahip oluyor. Hayli talep görüyor. Şu anda yaklaşık 75 bin gencimiz bu imkândan yararlanıyorlar. Bu gençlerin yaklaşık 60 bini lise mezunu iken 15 bini ön lisans, lisans ve yüksek lisans mezunlarından oluşuyor. Bu seçenek birebir vakitte işgücü piyasasında maharet transferlerini de kolaylaştıracak. Bu açılımın bu kapsamda da değerli bir boşluğu doldurduğunu görmüş olduk. Tamamlama programı daha çok tanındıkça bu sayı da giderek artacaktır.